Skip to content

Mật mã khóa công khai

Mật mã khóa công khai (public-key cryptography), còn gọi là mật mã bất đối xứng (asymmetric cryptography), dùng một cặp khóa gồm khóa công khai (public key) và khóa bí mật (private key) thay cho một khóa chung giữa hai bên. Cơ chế này là nền của TLS, SSH, IPsec, secure boot và ký firmware. Trang này trình bày lần lượt bài toán mà mật mã khóa công khai giải quyết, bản chất của cặp khóa, ba cách dùng cặp khóa, cách kết hợp với mật mã đối xứng trong giao thức thực tế, các mô hình tin cậy public key và các cách lưu private key. Thuật toán cụ thể có ở trang RSA; ứng dụng vào SSH và GitHub có ở trang Cặp khóa SSH.

Mật mã đối xứng và bài toán phân phối khóa

Mật mã đối xứng (symmetric cryptography) dùng cùng một khóa để mã hóa và giải mã, ví dụ AES. Thuật toán đối xứng nhanh và có thể mã hóa dữ liệu với kích thước bất kỳ, nhưng hai bên phải có chung khóa bí mật trước khi liên lạc. Khóa này không thể gửi thẳng qua kênh đang cần bảo vệ, vì kẻ nghe lén sẽ lấy được nó cùng với dữ liệu.

Khi số bên tham gia tăng, việc phân phối khóa càng khó. Với \(n\) bên, mỗi cặp cần một khóa riêng, tổng cộng \(n(n-1)/2\) khóa. Một hệ thống 1000 thiết bị cần gần 500 000 khóa, và mỗi khóa phải được trao bằng một kênh an toàn riêng.

Whitfield Diffie và Martin Hellman đề xuất khái niệm mật mã khóa công khai trong bài báo "New Directions in Cryptography" năm 1976, kèm giao thức thỏa thuận khóa Diffie-Hellman. Năm 1978, RSA là thuật toán đầu tiên được công bố hỗ trợ cả mã hóa lẫn chữ ký số theo mô hình này.

Mật mã đối xứng Mật mã khóa công khai
Khóa Một khóa chung, cả hai bên giữ bí mật Mỗi bên một cặp khóa; public key công khai, private key giữ bí mật
Số khóa cho \(n\) bên \(n(n-1)/2\) \(n\) cặp
Tốc độ Nhanh, có tăng tốc phần cứng (AES-NI, crypto engine) Chậm hơn nhiều bậc
Kích thước dữ liệu Bất kỳ Giới hạn bởi kích thước khóa, ví dụ RSA chỉ mã hóa được dữ liệu nhỏ hơn modulus
Thuật toán tiêu biểu AES, ChaCha20 RSA, ECDH, ECDSA, Ed25519, ML-KEM, ML-DSA
Vai trò trong giao thức Mã hóa dữ liệu Thỏa thuận khóa, xác thực, chữ ký

Cặp khóa và bài toán khó

Hai khóa trong một cặp liên hệ với nhau qua một hàm một chiều có cửa sập (trapdoor one-way function): tính từ private key ra public key thì dễ, còn tính ngược từ public key ra private key thì không khả thi với kích thước khóa đủ lớn. Độ an toàn của mỗi họ thuật toán dựa trên một bài toán toán học được cho là khó:

Bài toán Thuật toán Ghi chú
Phân tích thừa số nguyên tố RSA Biết \(n = p \cdot q\), tìm \(p\) và \(q\)
Logarit rời rạc trên trường hữu hạn Diffie-Hellman (DH), DSA Biết \(g\), \(p\) và \(g^x \bmod p\), tìm \(x\)
Logarit rời rạc trên đường cong elliptic ECDH, X25519, ECDSA, Ed25519 Khóa ngắn hơn nhiều so với RSA ở cùng mức an toàn
Bài toán trên lattice ML-KEM, ML-DSA Thuật toán hậu lượng tử (post-quantum), NIST chuẩn hóa trong FIPS 203 và FIPS 204 năm 2024

Thuật toán Shor trên máy tính lượng tử đủ lớn giải được cả bài toán phân tích thừa số lẫn logarit rời rạc, nên RSA và các thuật toán dựa trên đường cong elliptic đều sẽ không còn an toàn khi máy tính đó xuất hiện. Đây là lý do các giao thức đang chuyển sang thuật toán lattice hoặc kết hợp (hybrid) cổ điển với hậu lượng tử.

Mức an toàn được so sánh theo số bit an toàn (security strength). Theo NIST SP 800-57 Part 1, các kích thước khóa sau có mức an toàn tương đương:

Mức an toàn Đối xứng RSA, DH Đường cong elliptic
112 bit 3DES (3 khóa) 2048 bit 224 bit
128 bit AES-128 3072 bit 256 bit (P-256, Curve25519)
192 bit AES-192 7680 bit 384 bit
256 bit AES-256 15360 bit 512 bit trở lên (P-521)

Phần nền toán học (số học modulo, trường hữu hạn) có ở trang Discrete Math & Boolean.

Ba cách dùng cặp khóa

Cặp khóa được dùng theo ba cách, mỗi cách giải quyết một mục tiêu khác nhau. Hai hình dưới minh họa với hai bên quen thuộc trong tài liệu mật mã là Alice và Bob: hình thứ nhất dùng ẩn dụ đồ vật để thấy ai giữ khóa nào, hình thứ hai chỉ rõ khóa nào dùng ở bước nào.

Analogies for a key pair: Alice locks a box with Bob's open padlock that only Bob's key can open; Alice stamps a document with her own seal and anyone compares the imprint with her public sample; Alice and Bob each mix a public paint color with a secret color, exchange the mixtures and both obtain the same brown color that an eavesdropper cannot make

Ẩn dụ chỉ minh họa vai trò của từng khóa, không mô tả phép toán bên dưới. Ẩn dụ con dấu có một điểm khác chữ ký số: dấu thật vẫn khớp khi nội dung văn bản bị sửa, còn chữ ký số được tính từ hash của nội dung nên sẽ không còn hợp lệ khi nội dung thay đổi dù chỉ một bit. Ẩn dụ pha màu ứng với thỏa thuận khóa Diffie-Hellman: trộn màu thì dễ, tách màu đã trộn thì khó, tương tự hàm một chiều ở mục Cặp khóa và bài toán khó.

Three uses of a key pair: encryption with Bob's public key and decryption with Bob's private key; signing with Alice's private key and verifying with Alice's public key; key agreement where each side combines its own private key with the other's public key to get the same shared secret

Cách dùng Khóa dùng ở phía gửi Khóa dùng ở phía nhận Mục tiêu Thuật toán
Mã hóa Public key của người nhận Private key của người nhận Bảo mật (confidentiality): chỉ người nhận đọc được RSA-OAEP, ML-KEM (dạng KEM)
Chữ ký số Private key của người ký Public key của người ký Xác thực nguồn gốc và toàn vẹn: ai có public key cũng kiểm tra được dữ liệu do chủ khóa tạo và chưa bị sửa RSA-PSS, ECDSA, Ed25519, ML-DSA
Thỏa thuận khóa Private key của mình và public key của bên kia Như phía gửi Hai bên có chung một bí mật (shared secret) mà không gửi bí mật đó qua mạng DH, ECDH, X25519

Mã hóa và chữ ký dùng cặp khóa theo hai chiều ngược nhau. Khi mã hóa, ai cũng có thể dùng public key để gửi dữ liệu, nhưng chỉ chủ khóa mở được. Khi ký, chỉ chủ khóa tạo được chữ ký, nhưng ai cũng kiểm tra được.

Cách giải thích "ký là mã hóa bằng private key" chỉ gần đúng với RSA chưa có padding. Với ECDSA và Ed25519, phép ký không phải là phép mã hóa, và các thuật toán này không có phép mã hóa tương ứng. Ngay cả với RSA, padding cho chữ ký (PSS) và cho mã hóa (OAEP) khác nhau, và không nên dùng cùng một cặp khóa cho cả hai mục đích.

Với thỏa thuận khóa, mỗi bên kết hợp private key của mình với public key của bên kia. Hai phép tính cho cùng một kết quả, còn kẻ nghe lén chỉ có hai public key thì không tính được kết quả đó. Thỏa thuận khóa không tự xác thực hai bên: kẻ đứng giữa có thể thỏa thuận riêng với từng bên. Vì vậy giao thức thực tế luôn ghép thỏa thuận khóa với chữ ký, như mô tả ở mục tiếp theo.

Mã hóa lai trong giao thức thực tế

Thuật toán khóa công khai chậm và giới hạn kích thước dữ liệu, nên không giao thức nào dùng nó để mã hóa toàn bộ dữ liệu. Thay vào đó, các giao thức dùng mã hóa lai (hybrid encryption): thuật toán khóa công khai chỉ dùng để xác thực và để có chung một khóa đối xứng, sau đó khóa đối xứng mã hóa dữ liệu bằng thuật toán AEAD (mã hóa có xác thực) như AES-GCM hoặc ChaCha20-Poly1305. Tương tự, chữ ký số luôn ký lên giá trị hash của dữ liệu chứ không ký trực tiếp dữ liệu lớn.

Giao thức Thỏa thuận hoặc trao khóa Chữ ký xác thực Mã hóa dữ liệu
TLS 1.3 ECDHE (X25519, P-256) hoặc kết hợp với ML-KEM Server ký handshake bằng private key ứng với chứng chỉ X.509 AES-GCM, ChaCha20-Poly1305
SSH ECDH trên Curve25519 hoặc kết hợp với thuật toán hậu lượng tử Server ký exchange hash bằng host key; người dùng ký bằng user key AES-GCM, ChaCha20-Poly1305, AES-CTR kèm MAC
OpenPGP (email, ký gói phần mềm) Mã hóa khóa phiên bằng public key của người nhận Người gửi ký bằng private key Khóa phiên đối xứng
Secure boot, ký firmware Không cần Nhà sản xuất ký image, ROM hoặc bootloader verify Không bắt buộc

Trong TLS 1.3 và SSH, cặp khóa dùng cho thỏa thuận khóa được sinh mới cho mỗi kết nối (ephemeral) rồi bỏ đi. Nhờ đó các giao thức này có forward secrecy: nếu private key lâu dài (của chứng chỉ hoặc host key) bị lộ sau này, dữ liệu của các phiên đã ghi lại trước đó vẫn không giải mã được, vì khóa phiên không được suy ra từ private key lâu dài.

Tin cậy public key

Mật mã khóa công khai loại bỏ nhu cầu chia sẻ khóa bí mật, nhưng sinh ra một vấn đề khác: làm sao biết một public key thực sự thuộc về bên cần liên lạc. Nếu kẻ đứng giữa (man-in-the-middle, MITM) thay public key của server bằng public key của chính mình, client sẽ mã hóa và verify chữ ký với khóa của kẻ tấn công mà không phát hiện ra. Mọi hệ thống khóa công khai đều cần một mô hình tin cậy để gắn public key với danh tính:

Mô hình Cách gắn public key với danh tính Dùng trong
Tin ở lần đầu (trust on first use, TOFU) Lần kết nối đầu tiên người dùng xác nhận fingerprint, client lưu lại và cảnh báo nếu khóa đổi SSH (known_hosts)
Hạ tầng khóa công khai (PKI) Tổ chức cấp chứng chỉ (certificate authority, CA) ký chứng chỉ X.509 gắn public key với tên miền hoặc tổ chức; client tin danh sách CA gốc có sẵn TLS, HTTPS, mutual TLS, ký code
Web of trust Người dùng ký xác nhận public key của nhau, độ tin cậy lan truyền qua các chữ ký OpenPGP, GnuPG
Đăng ký trước (pre-provisioned) Public key hoặc hash của nó được ghi sẵn vào nơi kẻ tấn công không sửa được Secure boot (hash public key trong OTP hoặc eFuse), authorized_keys, tài khoản GitHub

Khi private key bị lộ, mô hình tin cậy cũng quyết định cách thu hồi. PKI có danh sách thu hồi chứng chỉ (CRL) và giao thức OCSP; SSH và GitHub thu hồi bằng cách xóa public key khỏi authorized_keys hoặc khỏi tài khoản; với secure boot, việc thu hồi phụ thuộc vào thiết kế của SoC, ví dụ một số SoC cho phép đốt eFuse để vô hiệu một trong nhiều khóa đã đăng ký.

Lưu trữ private key

Toàn bộ độ an toàn của hệ thống phụ thuộc vào việc private key không bị lộ. Các cách lưu private key thường gặp, theo mức bảo vệ tăng dần:

Cách lưu Đặc điểm Ví dụ
File mã hóa bằng passphrase Đơn giản; private key được giải mã vào RAM khi dùng Private key SSH, file PKCS #8
Môi trường thực thi tin cậy Private key nằm trong vùng bộ nhớ mà OS thường không đọc được Trusted application trong TrustZone
Chip bảo mật trên board Private key được sinh và dùng bên trong chip, không xuất ra ngoài TPM, secure element
Thiết bị bảo mật rời Mỗi lần ký cần thao tác vật lý (chạm, nhập PIN) Khóa FIDO, smart card
Hardware security module (HSM) Thiết bị chuyên dụng, có kiểm soát truy cập và nhật ký Khóa của CA, khóa ký firmware của nhà sản xuất

Với thiết bị nhúng, private key riêng của từng thiết bị (dùng cho mutual TLS hoặc định danh thiết bị) nên được sinh ngay trên thiết bị hoặc trong chip bảo mật khi sản xuất, thay vì sinh trên máy chủ rồi nạp vào. Khóa ký firmware của nhà sản xuất không bao giờ được đưa vào thiết bị; thiết bị chỉ giữ public key để verify.

Liên quan

Tài liệu tham khảo